ΤΕΛΗΣ ΤΥΜΠΑΣ:ΑΠΟ ΤΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΣΤΑ ΣΥΡΜΑΤΑ

«Σημειωτέον», ξεκινά το μονοσέλιδο απόσπασμα μιας μαρτυρίας που αναφέρεται σε κλίματα και χρόνια ιδιαίτερα θερμά, «είχαμε κι ένα ραδιόφωνο και ακούγαμε τα νέα». Και η παραμικρή λεπτομέρεια στην αφήγηση του σύντομου αυτού αποσπάσματος είναι αξιοσημείωτη. Η τεχνική σύνθεση που περιγράφεται στη μία αυτή σελίδα δεν έχει αφετηρία ένα ραδιόφωνο του κουτιού αλλά μια μετατροπή ενός ασυρμάτου, «από ένα αεροπλάνο πεσμένο», σε ραδιόφωνο. Ένα ραδιόφωνο χρειάζεται ηλεκτρικό ρεύμα. Και επειδή δεν ετίθετο θέμα παροχής ηλεκτρικού ρεύματος από δίκτυο στους επίδοξους χρήστες του συγκεκριμένου ασυρμάτου-ραδιοφώνου, το ηλεκτρικό ρεύμα προερχόταν από μπαταρίες που είχαν φέρει οι ίδιοι, «κρυφά από τα τανκς». Δεν αποκλείεται από τανκς που είχαν καταστραφεί μετά από τη σύγκρουση με το πεσμένο αεροπλάνο που έφερε τον ασύρματο που είχε μετατραπεί σε ραδιόφωνο. Το τελευταίο συστατικό του τεχνικού αυτού bricolage, το πιο αινιγματικό, ήταν μια αιολική διάταξη: «Είχαμε ένα μυλαράκι», θυμάται ο αφηγητής, «κι αυτό μάς εφόρτωνε τις μπαταρίες».

Η τεχνική σύνθεση ραδιόφωνο με μυλαράκι έλαβε χώρα σε ένα από τα απομακρυσμένα στρατόπεδα της Αφρικής, στα οποία βρέθηκαν εκτοπισμένοι από τους Βρετανούς χιλιάδες έλληνες στρατιώτες και αξιωματικοί κατά τη διάρκεια αλλά και μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Επειδή διεκδίκησαν το συντονισμό των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων της Μέσης Ανατολής με τις δυνάμεις της μαζικής αντίστασης στη φασιστική κατοχή που βρίσκονταν στην Ελλάδα. Από τις Ακυβέρνητες Πολιτείες έχουμε μάθει ότι η ιστορία αυτή περιέχει ένα ακραίο δράμα. Ο έντονος ερεθισμός από τη λογοτεχνία του Τσίρκα διεγείρει το ενδιαφέρον για κάθε σχετική ιστορία και μαρτυρία (1). Πιθανολογώ ότι δεν είμαι ο μόνος που από ένα τέτοιο ενδιαφέρον οδηγήθηκε στην ανάγνωση του (άρτι επανεκδοθέντος) Συρματένιοι, Ξεσυρματένιοι· Όλοι: Χιώτες πρόσφυγες και στρατιώτες στη Μέση Ανατολή, Αφηγήσεις 1941-1946. Βιβλίο με συνεντεύξεις που πήρε και παρουσιάζει ο Γιάννης Μακριδάκης (πρώτη έκδοση το 2006 από τον τοπικό χιακό εκδοτικό οίκο «Πελινναίο», δεύτερη έκδοση το 2010 από την «Εστία», επίμετρο από τον Στράτο Δορδανά). Επικεντρώνομαι εδώ στο κεφάλαιο «Από τα Κινήματα στα Σύρματα», στο οποίο καταγράφονται μαρτυρίες-αφηγήσεις από χιώτες εκτοπισμένους-εγκλείστους στους κλωβούς των στρατοπέδων, στα σύρματα.

Στα υπόλοιπα κεφάλαια του βιβλίου καλύπτονται μικροί ή μεγάλοι κίνδυνοι, ταλαιπωρίες και αντιξοότητες, δυσκολίες και κακουχίες, δυστυχίες και καταστροφές, σκοτωμοί, μικροψυχίες αλλά και γενναιότητες, στην καθημερινή ζωή και το πεδίο της μάχης. Επιπολαιότητες και επιδεξιότητες, τύχη και ατυχία κατά την εξουδετέρωση ενός ναρκοπεδίου ή μιας γερμανικής φρουράς. Εστιάζω όμως εδώ στις μαρτυρίες από την ακραία τραγική εμπειρία των συρματένιων, ακολουθώντας την πρόσκληση του μάρτυρα-αφηγητή μας, να σημειώσουμε τις περιγραφές κάποιων τεχνικών διατάξεων. Στην προοπτική ενός ερμηνευτικού προσανατολισμού που μπορεί, ελπίζω, να εμπλουτίσει την ιστοριογραφία της τεχνολογίας αλλά, ταυτόχρονα, και μια γενικότερη ιστοριογραφία κάποιων καυτών περιόδων. Για την ερμηνεία των οποίων η πολιτική ιστορία δικαιούται πρωταγωνιστικό αλλά όχι και αποκλειστικό ρόλο.

Αντίστοιχη με την ιστορία για το ραδιόφωνο με μυλαράκι είναι μια ιστορία που αρχίζει με ραβδομαντεία για εντοπισμό νερού μέσα στο στρατόπεδο των συρματένιων, συνεχίζεται με γλώσσες από παπούτσια που κόβονται για να συμπεριληφθούν σε ένα μηχανισμό άντλησης του νερού και καταλήγει με ένα σκύλο που φορτώνεται τενεκεδάκια για να λειτουργήσει ως το υβριδικό (με έμβιο δηλαδή και μη μέρος) δίκτυο μεταφοράς νερού στο άνυδρο διπλανό στρατόπεδο. Μέχρι που το ζωντανό εκτελείται από τους εγγλέζους. Επέλεξα εδώ, για μια πιο αναλυτική παρουσίαση, την αφήγηση για την τεχνική σύνθεση με το ραδιόφωνο και το μυλαράκι, εξαιτίας της συνάφειά της με δύο καθοριστικές για την εποχή μας τεχνολογίες: τις τεχνολογίες τηλεπικοινωνιών και τις ενεργειακές τεχνολογίες που στοχεύουν σε ένα βιώσιμο περιβάλλον (το σχετικό απόσπασμα καλύπτει μέρος των σελίδων 142 και 143 του βιβλίου). Για να είμαστε πιο ακριβείς, η τεχνολογία της ιστορία μας δεν είναι μόνο η τεχνική σύνθεση ραδιόφωνο με μυλαράκι, αλλά το ραδιόφωνο με μυλαράκι έναντι του συρματένιου φράχτη, του κλωβού. Εμπλέκεται δηλαδή και μια τρίτη τεχνολογία με τρέχον ενδιαφέρον, αυτή του εγκλεισμού-αποκλεισμού (με φράχτες, κάμερες, κτλ).

Στη Χίο, τον τόπο καταγωγής και διαβίωσης του ογδονταπεντάχρονου σήμερα (2010) αφηγητή της ιστορίας μας, μυλαράκια ονομάζονται κάποιοι αμετακίνητοι πέτρινοι πυργόμυλοι που χρησιμοποιήθηκαν σε μηχανικές διαδικασίες (κυρίως ως αλευρόμυλοι αλλά και κάποιοι ως ταμπακόμυλοι) (2). Με ποια παράδοση θα μπορούσαμε να συνδέσουμε τη φορητή αιολική διάταξη της ιστορίας μας; H οποία χρησιμοποιήθηκε σε ηλεκτρική διαδικασία, για την αυτόνομη (χωρίς δηλαδή σύνδεση με δίκτυο) παραγωγή και παροχή ηλεκτρικού ρεύματος σε ραδιόφωνο;

Η τεχνική σύνθεση των συρματένιων ταιριάζει από άποψη χρονολογίας με το ραδιόφωνο που φορτίζεται με μηχανική κίνηση (π.χ. με πετάλι), του οποίου μια επιτυχημένη εκδοχή αναπτύχθηκε και χρησιμοποιήθηκε σε διάφορες εσχατιές της αυστραλιανής ηπείρου μετά το 1929. Η διαθεσιμότητά της έτυχε μεγάλης κάλυψης στην ήπειρο αυτή (3). Σκέφτηκα για αρχή το αυστραλιανό ραδιόφωνο με πετάλι, επειδή γνωρίζουμε ότι έλληνες και κάτοικοι αυτής της ηπείρου συναντήθηκαν εκείνα τα χρόνια στη Μέση Ανατολή. Για παράδειγμα, στο Γενικό Κέντρο Εκπαιδεύσεως ελλήνων στρατιωτών και βαθμοφόρων στην Παλαιστίνη οι εκπαιδευτές ήταν Νεοζηλανδοί (βλέπε σ. 172 κειμένου Τ. Σακελλαρόπουλου, που αναφέρεται στη σημείωση 1 στο τέλος του παρόντος κειμένου). Για έναν, για παράδειγμα, ασυρματιστή που κατέληξε συρματένιος δεν ήταν και πολύ μεγάλη η διαδρομή από ένα ραδιόφωνο με ρεύμα που προερχόταν από κυκλική περιστροφή με πετάλι σε ένα με ρεύμα από κυκλική περιστροφή με μυλαράκι.

Μπορεί όμως να μη χρειάστηκε να διανυθεί ούτε η σχετικά βατή αυτή διαδρομή. Την ίδια εποχή υπήρχαν μικρές ανεμογεννήτριες με μπαταρίες για οικιακή χρήση, με τις οποίες λειτουργούσε σε πολλές χιλιάδες κατοικίες που δεν είχαν συνδεθεί στο δίκτυο (κυρίως αγροκτήματα) όλο το φάσμα των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών διατάξεων που βρίσκουμε και σήμερα στην κουζίνα και στο καθιστικό μας, από ψυγεία μέχρι ραδιόφωνα. Υπήρχε όμως και ένας αξιόλογος αριθμός εταιρειών που κατασκεύαζαν και πουλούσαν κάτι ακόμη πιο συγγενές με τη σύνθεση ραδιόφωνο-μυλαράκι: ηλεκτρικές και ηλεκτρονικές διατάξεις (π.χ. ραδιόφωνα) με ανεμογεννήτριες που είχαν προσαρμοσθεί για τη χρήση τους ως ενιαίο σύνολο. Ένα τέτοιο σύνολο εξάβολτου ραδιοφώνου με ανεμογεννήτρια, το οποίο είχε προκύψει από τη συνεργασία της εταιρείας ραδιοφώνων Zenith με την εταιρεία ανεμογεννητριών Windcharger, είχε φθάσει τις αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες πωλήσεις παγκοσμίως. Υπήρχαν φυσικά και άλλα μοντέλα, καθώς και, όπως ήδη αναφέρθηκε, αρκετές επιπλέον εταιρείες. Το επίκεντρο των πωλήσεων ήταν στις ΗΠΑ, αλλά το ραδιόφωνο αυτό είχε διαφημιστεί και αγοραστεί και σε πολλά άλλα μέρη του πλανήτη (4).

Ο Γιάννης Συρβίτης, μάρτυρας και αφηγητής της ιστορίας με το ραδιόφωνο που λειτουργούσε με μυλαράκι στα σύρματα, θυμάται ότι «είχαμε έναν Εβραίο από τη Θεσσαλονίκη κι αυτός είχε κάμει τον ασύρματο ραδιόφωνο κι ακούγαμε το Κάιρο κι ένα σωρό σταθμούς και τα γράφαμε στην εφημερίδα του τοίχου». Σε πρόσφατη τηλεφωνική μας επικοινωνία, μου ανέφερε ότι οι υπόλοιποι συρματένιοι αποκαλούσαν τον νεαρό εβραίο «Αϊνστάιν». Ο παντελώς άγνωστος συρματένιος μας Αϊνστάιν ήταν πάντως, όπως είδαμε, ένα φυσιολογικό τέκνο της τεχνολογικής του εποχής, αυτής του ύστερου μεσοπολέμου. Εν προκειμένω, μεγάλωσε σε μια δεκαετία από την οποία δεν έλειπε ο επιτυχής και μαζικός πειραματισμός με ανεμοφορτιζόμενες ηλεκτρονικές διατάξεις. Γνωρίζουμε άλλωστε ότι και ο διάσημος Αϊνστάιν προέκυψε στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης τεχνολογικής εποχής. Εμπνεύσθηκε τη θεωρία της σχετικότητας αφού είχε εργασθεί σε ένα γραφείο ευρεσιτεχνιών, στο οποίο εξετάζονταν πολύπλοκοι μηχανισμοί, και ενώ είχε την ευκαιρία να παρατηρεί καθημερινά την εξάρτηση της διαμόρφωσης αντιλήψεων για το χρόνο από την κίνηση των τραίνων του κοντινού σιδηροδρομικού σταθμού (5).

Αυτό δεν σημαίνει ότι η σύνθεση στην οποία έχουμε εστιαστεί ήταν αυτονόητη ως σύλληψη σε όλες τις διαστάσεις της ή εύκολη στις λεπτομέρειες της υλοποίησής της. Αναφέρω ενδεικτικά ότι λείπει η πληροφορία για την προέλευση και προσαρμογή (αλλά και τοποθέτηση με τρόπο που να αποκρύπτεται) της γεννήτριας (του δυναμό) με το οποίο μετατρέπεται ο άνεμος που παράγει τη μηχανική κίνηση της έλικας σε ηλεκτρικό ρεύμα που εναποτίθεται στη μπαταρία. Το καθοριστικό όμως στην ιστορία μας ήταν η κοινωνική χρήση της τεχνολογίας, μέσω της οποίας συναρμολογήθηκε η συγκεκριμένη τεχνική διάταξη. Ενώ, ταυτόχρονα, συσπειρώθηκε η συγκεκριμένη κοινότητα, μέσω ακριβώς της χρήσης αυτής της τεχνικής διάταξης (σε συνδυασμό φυσικά με τη σύνθεση και χρήση της διάταξης για το νερό, κτλ). Γιατί δεν ήταν λίγο, για την συνοχή και την αντοχή αυτών που ήταν δέσμιοι, να εμφανίζονται καθημερινά τόσο ξεδίψαστοι για νέα (όπως και για νερό), ενήμεροι για τα εκτός των συρμάτων, όσο και οι δεσμοφύλακές τους. Λες και δεν υπήρχαν σύρματα ή δεν είχαν τελικά σημασία. Στη συγκεκριμένη χρήση είναι που το ανεμοφορτιζόμενο ραδιόφωνο των συρματένιων διαφοροποιείται από τα εκατοντάδες χιλιάδες της εποχής του, εδώ είναι που αποκτά ιστορία.

Στην οποία δεν υπάρχουν μόνο ασύρματοι πεσμένων αεροπλάνων, που συνδέονται ως ραδιόφωνα με μπαταρίες από κατεστραμμένα τανκς, για να τροφοδοτηθούν από ένα μυλαράκι. Η τεχνική σύνθεση υπάρχει εδώ αδιαχώριστα με εγγλέζους που προβληματίζονται μέχρι μανίας για τον τρόπο με τον οποίο οι συρματένιοι μαθαίνουν τα νέα πριν από αυτούς, και ερευνούν με έμμονο τρόπο το στρατόπεδο με ανιχνευτές μετάλλου. Υπάρχουν και οι άλλοι, οι συρματένιοι, οι οποίοι διαμορφώνουν την τεχνική τους σύνθεση στα κρυφά: σε ένα στρατόπεδο εκτοπισμού στις πιο αφιλόξενες άκρες της Αφρικής και όχι σε ένα καλά εξοπλισμένο εργαστήριο στο κέντρο της Αγγλίας. Κρύβουν το ραδιόφωνο κάτω από ένα από τα μεταλλικά βαρέλια του νερού, ενώ σε κάθε υποχρεωτική μετακίνησή τους από στρατόπεδο σε στρατόπεδο το αποσυναρμολογούν για να το μεταφέρουν συλλογικά, σε κομμάτια που χωρούν μέσα στα μεταλλικά τους παγούρια. Έτσι ώστε όταν χτυπούσε ο ανιχνευτής να νομίζουν οι εγγλέζοι ότι είναι από το μέταλλο του βαρελιού ή (σε περίπτωση μετακίνησης) των παγουριών.

Στην ιστορία της συνδιαμόρφωσης τεχνικής και κοινότητας στη χρήση που μας απασχολεί υπάρχει και ένας εγγλέζος ταγματάρχης, ο σκανδαλιστικά ευτραφής για τα μάτια των βασανιζόμενων συρματένιων Μίστερ Μπέικον, ο οποίος βρίσκεται, κυριολεκτικά, σε απόλυτη αμηχανία. Και, απέναντί του, υπάρχει ένας κάπτεν των συρματένιων, ο οποίος σφίγγει τον δεσμώτη του στην ανελέητη βάσανο ενός αινίγματος: «Όταν τελειώσαμε να φύγομε, να 'ρτομε στην Ελλάδα, ήρτε ο Μίστερ Μπέικον και λέει αυτός σε ένα πλοίαρχο, τον Πετρόπουλο, που είχαμε μαζί μας: 'Ρε παιδιά, ό,τι έγινε, έγινε. Κάπτεν, θέλω να μου πεις, από πού μαθαίνατε τα νέα;' 'Τα νέα τα παίρναμε απ' τον αέρα', του απαντά ο Πετρόπουλος. 'Πώς;' 'Θα σας το πω, όταν θα φύγομε'». Στο σημείο αυτό ολοκληρώνονται οι λίγες παράγραφοι που ο Συρβίτης ζήτησε από τον αναγνώστη του να σημειώσει: «Όταν ήταν λοιπόν να φύγομε, να 'ρθούμε για την Ελλάδα, μας βάλανε σε ένα βαπόρι ιταλικό να μας φέρουνε, πάει και του λέει: 'Αυτά πάρε τα...' Και του 'δωκε μόνο τους διακόπτες... Τον ασύρματο και τα λοιπά τα μοιράσανε αυτοί που είχανε το χειριστήριο, για ενθύμιο. Λέει λοιπόν ο Μίστερ Μπέικον: 'Ρε, εσείς είσαστε σαν τον Οδυσσέα!'».

Το ραδιόφωνο της ιστορίας μας δεν υπάρχει ανεξάρτητα από τη συλλογικότητα που του επέτρεπε να λανθάνει διαλυόμενο στα παγούρια. Δεν θα ανακαλυφθεί κάποτε σκονισμένο από συλλέκτες στο υπόγειο κάποιου εφευρέτη του ή κάποιου ατομικού ιδιοκτήτη του. Δεν θα καταλήξει ποτέ σε κάποια από τις πολυδιαφημιζόμενες πλέον συλλογές με τεχνολογικές αντίκες, στις οποίες ραδιόφωνα και κάθε λογής εργαλεία και μηχανές επιδεικνύονται αποκομμένα από αυτούς και αυτές που μόχθησαν μαζί τους. Από σύστασης, το ραδιόφωνο της ιστορίας μας θα διέφευγε μιας τέτοιας τύχης. Επειδή είχε κατασκευαστεί για να κρύβεται, όχι να δείχνεται. Επειδή αυτός ο πρώην ασύρματος μπορούσε να υπάρξει μόνο μαζί με τους συρματένιους του, καθένας τους κι ένα κομμάτι του στο παγούρι του.

Όταν ήλθε η στιγμή να διαχυθούν οι συρματένιοι από τη μικρή κοινωνία του στρατοπέδου της Αφρικής στην ευρύτερη κοινωνία της Ελλάδας, το ραδιόφωνο αυτό έγινε κομμάτια, ατομικά ενθύμια. Κάτι πολύ διαφορετικό από μια αντίκα, στην οποία θα διακινδύνευε να μετατραπεί αν έμεναν τα κομμάτια μαζί, αν δηλαδή το τεχνικό όλον αποχωριζόταν από την κοινωνική του συλλογικότητα. Το κάθε κομμάτι ακολούθησε αυτόν που έπρεπε. Ο Μίστερ Μπέικον έμεινε με τους διακόπτες στο χέρι, με αυτό δηλαδή ακριβώς το κομμάτι που του ταίριαζε. Το εκτελεστικό μέρος ενός ραδιοφώνου. Μόνο που δεν υπήρχε πια ραδιόφωνο. Έμεινε δηλαδή με κάτι σαν κουμπιά χωρίς πουκάμισο, ξέμεινε με ένα διακόπτη χωρίς μηχανή. Αμήχανος έκτοτε, όπως και μέχρι τότε. Σαν να του δώρισαν ένα βιβλίο για μια Πηνελόπη, στου οποίου βιβλίου την ιστορία δεν υπάρχει αυτός που την επιθυμεί όσο τίποτε και μηχανεύεται τα πάντα για να ενωθεί και πάλι μαζί της.

Στην Οδύσσεια του σύγχρονου αυτού χιώτη ο τόπος εστίασης είναι αυτός από το οποίο ο πολυμήχανος θέλει να ξεφύγει, όχι αυτός στο οποίο προσπαθεί να φθάσει. Μια Ιθάκη με αρνητικό πρόσημο, τα σύνορα της οποίας οριοθετούσαν τα εμφανή σύρματα αλλά διέγραφε ο κρυφός ασύρματος. Με τον ασύρματο των συρματένιων επιβεβαιώνεται ότι σε μια σύγχρονη Οδύσσεια πολυμήχανος δεν είναι όποιος επινοεί ατομικά, επειδή έχει δεσμό με μια επιθυμητή φύση, αλλά αυτός που το κάνει συλλογικά, για να αποδεσμευθεί από μια ανεπιθύμητη τεχνική, έναν κλωβό. Μια πολυμήχανη κοινωνική συλλογικότητα που θα καταφέρει να συνθέσει μια άλλη τεχνική αναμεσίς, μια ακραία, τραγικής απερήμωσης, περιβαλλοντικής και κοινωνικής. Με πρώτη ύλη που δεν μπορεί παρά να αναζητηθεί σε πεσμένα αεροπλάνα και κατεστραμμένα τανκς. Με πρώτο κινούν τόσα πολλά όσα χρειάζεται και τόσο μικρά όσο γίνεται μυλαράκια. Έχουμε μια ιστορία της τεχνολογίας που δείχνει ότι επιτρέπεται να είμαστε αισιόδοξοι.

(1) Για διαφωτιστικές εισαγωγές στη σχετική ιστορία, βλ. Προκόπης Παπαστράτης, «Οι κυβερνήσεις εξορίας: Ένα ευρωπαϊκό φαινόμενο», στο Ιστορία της Ελλάδας του Εικοστού Αιώνα, Τόμος Γ1, Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος 1940-1945 Κατοχή - Αντίσταση, Επιστημονική Επιμέλεια: Χρήστος Χατζηιωσήφ και Προκόπης Παπαστράτης, Βιβλιόραμα 2007, σελίδες 196-259 και Τάσος Σακελλαρόπουλος, «Οι ένοπλες δυνάμεις: Συμμαχίες και Διχασμοί στη Μέση Ανατολή 1941-1944», στο Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1779-2000, 8ος Tόμος, Η εμπόλεμη Ελλάδα 1940-1949: Αλβανικό Έπος - Κατοχή και Αντίσταση - Εμφύλιος, Διεύθυνση έκδοσης: Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Ελληνικά Γράμματα, 2003, σελίδες 169-178.

(2) Στέλλα Τσιροπινά, «Οι ανεμόμυλοι της Χίου», Χιόνη, Ιούλιος 2001, 8-17.

(3) Richard Begbie, “The Pedal Radio of the Great Outback”, Antique Radio Classified, Volume 16, Number 7, July 1999.

(4) Για μια εκτίμηση της διάδοσης τέτοιων διατάξεων, βλέπε Mick Sagrillo, “How it All began”, Home Power, February-March 1992, 14-17.

(5) Θόδωρος Αραμπατζής και Κώστας Γαβρόγλου (επιμέλεια), Ο Αϊνστάιν και η σχετικότητα: Ιστορικές μελέτες, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2006.

*Ο Τέλης Τύμπας διδάσκει Ιστορία της τεχνολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών


ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ "ΑΥΓΗΣ"-(20/2/2011)

========================================================

Κεραμιδόγατος

 ο μαντουμανταδόρος-(Β.Π)

ΤΕΛΗΣ ΤΥΜΠΑΣ:Η ΥΒΡΙΣ ΤΗΣ ΑΝΕΜΟΓΕΝΝΗΤΡΙΑΣ

ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

Από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα μέχρι και το μεσοπόλεμο, στο πλαίσιο δηλαδή μιας ιστορίας που δεν προηγείται της εκβιομηχάνισης αλλά συνυπάρχει με αυτή, η χρήση μηχανικών διατάξεων αιολικής ενέργειας αυξήθηκε σε κάποια περιβάλλοντα εντυπωσιακά. Στην περίπτωση των ΗΠΑ, της χώρας που την εποχή αυτή προετοιμαζόταν για να ηγεμονεύσει τεχνολογικά σε όλο τον κόσμο, ο αριθμός των διατάξεων αυτών ξεπέρασε τα πέντε εκατομμύρια. Η άντληση νερού για να ποτίζονται τα γελάδια στις μεσοδυτικές πολιτείες χρωμάτισε στις ΗΠΑ την ιστορία της χρήσης μηχανικών αιολικών διατάξεων. Κάποιες άλλες χρήσεις αιολικών διατάξεων συνδυάστηκαν αμεσότατα με τη βιομηχανική τεχνολογία, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τις μηχανικές αιολικές διατάξεις για την ανύψωση νερού σε δεξαμενές τοποθετημένες δίπλα στη γραμμή του σιδηροδρόμου. Η ιστορία των χρήσεων αυτών ανατρέπει τη δημοφιλή θεώρηση των αιολικών διατάξεων ως αποκλειστικά προβιομηχανικών, παραδοσιακών και προκαπιταλιστικών. Η αιολική ενέργεια έχει ένα σημαντικό παρελθόν και στο εσωτερικό του ιστορικού καπιταλισμού, η ιστορία της δεν εξαντλείται στην ιστοριογραφία των προβιομηχανικών-παραδοσιακών τεχνικών.

Για τις ανάγκες πάντως της διαμόρφωσης τεχνολογικής πολιτικής στη σημερινή συγκυρία, την πιο άμεσα χρήσιμη ιστορία της αιολικής ενέργειας την παρέχει ένα κεφάλαιο διαφορετικό από την ιστορία της αιολικής ενέργειας του μεσοπολέμου. Για να μείνουμε στην παραδειγματική περίπτωση των ΗΠΑ, πιο εντυπωσιακό και από τα πέντε εκατομμύρια των μηχανικών αιολικών διατάξεων είναι κατά τη γνώμη μου το μισό εκατομμύριο ηλεκτρο-μηχανικών αιολικών διατάξεων (ανεμογεννήτριες) που χρησιμοποιήθηκαν στο μεσοπόλεμο σε αγροκτήματα των ΗΠΑ, για να φωτίσει η λάμπα αλλά και για να παίξει το ραδιόφωνο.

Το μηχανικό μέρος της αιολικής διάταξης, από τη φτερωτή (συλλογή ενέργειας) μέχρι τον κυβερνήτη (ρύθμιση της διάταξης), προσαρμόσθηκε στην περίπτωση αυτή στην ηλεκτρική χρήση, ενώ αναπτύχθηκε κατάλληλα και το ηλεκτρικό μέρος, με την ανάπτυξη ειδικών ηλεκτρικών συσσωρευτών (μπαταρίες). Στα επιδέξια χέρια κάποιων αγροτόπαιδων, η φτερωτή αντικαταστάθηκε από τη νέα (τότε) τεχνολογία της έλικας. Ένα τέτοιο αγροτόπαιδο, ο Marcelus Jacobs, ίδρυσε μια εταιρεία που κατασκεύασε και πούλησε χιλιάδες τέτοιες μεσοπολεμικές ανεμογεννήτριες. Ο στρατός εγκατέστησε και μετά ξέχασε μία από αυτές σε πολικά περιβάλλοντα. Χρόνια μετά, την βρήκαν να λειτουργεί χωρίς πρόβλημα. Το ίδιο και μία που εγκαταστάθηκε στην Αφρική.

Η ιστορία της χρήσης αξιοσημείωτα βιώσιμων τεχνικά ανεμογεννητριών έχει επομένως ένα βαθύτερο παρελθόν απ' ότι συνήθως υποτίθεται. Το παρελθόν αυτό δεν ξεκινάει με την ενεργειακή κρίση της δεκαετίας του 1970 και δεν σχετίζεται με τις απόπειρες να κατασκευασθούν γιγαντιαίες ανεμογεννήτριες για να τροφοδοτήσουν ένα μακρύ δίκτυο μεταφοράς. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι το παρελθόν των ανεμογεννητριών τύπου Jacobs αντιπαρατίθεται στο μέλλον αυτού που ονομάζεται αιολικά πάρκα (συστοιχίες ανεμογεννητριών). Οι βιώσιμες ανεμογεννήτριες του μεσοπολέμου ήταν αυτόνομες μονάδες. Δεν χρειάζονταν δίκτυο μεταφοράς και υψηλή τάση. Ο ατομικός ιδιοκτήτης τους (και όχι κάποιος μισθωτός εργαζόμενος από την εργασία του οποίου παράγονταν υπεραξία) ήταν και ο χρήστης τους (στην Ευρώπη υπήρχαν και περιπτώσεις κοινοτικής χρήσης). Ήταν αυτός που τις συντηρούσε, με ελάχιστο κόστος. Το αρχικό τους κόστος δεν ήταν ακριβώς ευκαταφρόνητο (κατά μέσο όρο κόστιζαν όσο και ένα μέσο αυτοκίνητο), αλλά ακόμη κι αυτό δεν εμπόδισε να στηθεί μισό εκατομμύριο από αυτές, και μάλιστα κυρίως από αγρότες με περιορισμένους πόρους. Χωρίς φυσικά να παρέχονται επιδοτήσεις, όπως αυτές που δίνονται στο κεφάλαιο που υποστηρίζει τα αιολικά πάρκα.

Αντίθετα, η γενναία επιδότηση του κευνσιανού-ρουσβελτιανού κράτους του ύστερου μεσοπολέμου στον ηλεκτρισμό της μακράς μεταφοράς ενέργειας, τον ηλεκτρισμό της μεγάλης κλίμακας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, επιδίωξε και κατάφερε τελικά να τις ξεριζώσει, υποχρεώνοντας τους αγρότες να υπαχθούν στο ηλεκτρικό δίκτυο, ενσωματώνοντάς τους (όχι χωρίς αντίσταση) ακόμη περισσότερο στον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής ενέργειας. Η ιστορία του εξηλεκτρισμού, όπως έχει παγιωθεί μετά την έκδοση του διάσημου Networks of Power του Thomas Hughes (το 1983), υποθέτει μια ορθολογική-εξελικτική πορεία προς την τεχνικά υπέρτερη (υποτίθεται) τεχνολογία των μακρών δικτύων μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Στην αφήγηση αυτή δε θα μπορούσε να χωρέσει η ιστορία του μισού εκατομμυρίου των μεσοπολεμικών ανεμογεννητριών, καθώς αυτές εκπροσωπούσαν το ακριβώς αντίθετο, την πλήρη απεξάρτηση από κάθε δίκτυο μεταφοράς ενέργειας

Μ' άλλα λόγια, η ιστορία των χρήσεων ανεμογεννητριών σαν και του Jacobs αντιπαρατίθεται στις δημοφιλείς εξελικτικές υποθέσεις για την ιστορία της τεχνολογίας. Η ιστορία του καπιταλισμού σημαδεύεται και στην περίπτωση της ιστορίας της ενεργειακής τεχνολογίας από τον ανταγωνισμό τεχνολογικών εκδοχών, οι οποίες ευνοούσαν διαφορετικούς (και πολύ συχνά αντιπαραθετικούς) προσανατολισμούς ως προς την οργάνωση του κοινωνικού. Ότι επικράτησε τεχνικά και κοινωνικά δεν ήταν υποχρεωτικά το καλύτερο. Κάθε συγκριτική αποτίμηση τεχνικών θα πρέπει να λάβει υπόψη την αποφασιστική παρέμβαση του κράτους υπέρ μιας συγκεκριμένης εκδοχής εξηλεκτρισμού (τις τεράστιες μεσοπολεμικές μονάδες παραγωγής, με βάση την προβληματικότατη, όπως αποδείχθηκε, περιβαλλοντικά επιλογή των τεράστιων φραγμάτων) έναντι μιας άλλης (μικρές αυτόνομες ανεμογεννήτριες).

Η ιστοριογραφία της αιολικής ενέργειας αγνοεί την ιστορία των μεσοπολεμικών ανεμογεννητριών, καθώς περιορίζεται σε παραδοσιακές αιολικές διατάξεις ή σε κάποια εντυπωσιακά (αλλά παταγωδώς αποτυχημένα) μεταπολεμικά πειράματα για κολοσσιαίες ανεμογεννήτριες. Σημειώνω, με την ευκαιρία, ότι η Δανία, μια χώρα που συντήρησε καθ' όλη τη διάρκεια του εικοστού αιώνα μια παράδοση ανεμογεννητριών κλίμακας ενός σπιτιού ή μιας μικρής κοινότητας, βρέθηκε τελικά πιο προετοιμασμένη από τις ΗΠΑ, από τη χώρα δηλαδή που ηγήθηκε μεταπολεμικά σε πειράματα με τεράστιες ανεμογεννήτριες. Ως αποτέλεσμα, η αγορά ανεμογεννητριών του 1980 και του 1990, ακόμη και στην Καλιφόρνια, πλημμύρισε από δανέζικες ανεμογεννήτριες.

Τo Networks of Power του Hughes βρίσκεται στη βιβλιοθήκη κάθε ιστορικού της τεχνολογίας. Αντίθετα, για να καταφέρει κάποιος να διαβάσει κάτι στοιχειωδώς ενημερωτικό για την ιστορία των ανεμογεννητριών του μεσοπολέμου θα ταλαιπωρηθεί αρκετά. Πολύ χαρακτηριστικά, το πιο γνωστό βιβλίο για την ιστορία της αιολικής ενέργειας, αυτό του Richard Hills (Power from the Wind, εκδόθηκε το 1994), αναφέρει κάποια ελάχιστα και καθόλου διαφωτιστικά για το θέμα, σε μισή σελίδα. Μόνο στο (συγκριτικά άγνωστο) Wind Energy in America του Robert Righter (εκδόθηκε το 1996), ενός ειδικού στην τοπική και περιβαλλοντική ιστορία, υπάρχει ένα ολόκληρο σχετικό κεφάλαιο, από την ανάγνωση του οποίου μπορεί να κατανοηθεί επαρκώς το εύρος της χρήσης των μεσοπολεμικών ανεμογεννητριών. Για τη δανική ιστορία της συνέχειας στον επιτυχή πειραματισμό σε μικρότερη συγκριτικά κλίμακα, όπως αυτή αντιπαραβάλλεται στα μεταπολεμικά αποτυχημένα πειράματα με τεράστιες ανεμογεννήτριες, υπάρχει ευτυχώς το βιβλίο Die Geschichte der Windenergienutzung 1890-1990 του καλού ευρωπαίου συναδέλφου Matthias Heymann (εκδόθηκε το 1995). Για να εξηγήσει τι πήγαινε στραβά με τα πειράματα αυτά, για να ερμηνεύσει δηλαδή γιατί οι τεράστιες πειραματικές ανεμογεννήτριες τσακίζονταν με πάταγο, ο Heymann αναφέρεται σε αυτές ως παράδειγμα «ύβρεως» έναντι της κλίμακας της φύσης.

Η ανάγνωση των κειμένων των Righter και Heymann αναδεικνύει νομίζω μια χρησιμότατη παρατήρηση. Την διατυπώνω σε λεξιλόγιο οικείο στις αναγνώστριες και τους αναγνώστες της Αυγής. Aυτό που προκύπτει ως κρίσιμη κατά τη γνώμη μου διαφορά, καθοριστική για τον ορισμό μιας αιολικής διάταξης ως ανανεώσιμης, έχει να κάνει με την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής της αιολικής αυτής διάταξης. Με κριτήριο την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής ενέργειας, τα σημερινά αιολικά πάρκα ανεμογεννητριών και οι μεσοπολεμικές ανεμογεννήτριες εκπροσωπούν κάτι το διαφορετικό, αν όχι το ακριβώς αντίθετο. Αυτή η διαφορά αποτυπώνεται στην ανάγκη για μακρύ δίκτυο μεταφοράς υψηλής τάσης στην περίπτωση του αιολικού πάρκου. Τεχνικά, αποτυπώνεται και ως η διαφορά μεταξύ του συνεχούς ρεύματος χαμηλής τάσης του κυκλώματος των αυτόνομων μεσοπολεμικών ανεμογεννητριών και του εναλλασόμενου ρεύματος υψηλής τάσης του δικτύου μεταφοράς των αιολικών πάρκων. Λίγα μέτρα κυκλώματος το πρώτο, χιλιόμετρα επί χιλιομέτρων το δεύτερο: αυτό σημαίνει κολώνες και ξεχέρσωμα, καρκινογόνα ακτινοβολία και αρκετά επιπλέον προβλήματα στη δεύτερη περίπτωση.

Από αυτή τη διαφορά πρέπει να ξεκινήσουμε για να καταλάβουμε γιατί η αισθητική της μεσοπολεμικής ανεμογεννήτριας πρόσθετε και ήταν καλοδεχούμενη (ήταν χαρά και τιμή να ποζάρεις με φόντο μια αυτόνομη ανεμογεννήτρια) ενώ κανείς δε θέλει στην περιοχή του τα αιολικά πάρκα (αρκετοί όμως αγοράζουν αντίκες μεσοπολεμικές ανεμογεννήτριες για τη διακόσμηση της αυλής τους). Τα αιολικά πάρκα, όπως κάθε βιομηχανική εγκατάσταση, μολύνουν αισθητικά αλλά και ηχητικά. Ο ρυθμικός ήχος της μεσοπολεμικής ανεμογεννήτριας δεν έχει σχέση με το θόρυβο που προκαλεί η συγκέντρωση ανεμογεννητριών σε πάρκα, δηλαδή η συγκέντρωση σε βιομηχανική διάταξη. Τα αιολικά πάρκα διώχνουν (όταν δεν σκοτώνουν τα πουλιά). Οι αυτόνομες μεσοπολεμικές ανεμογεννήτριες ήταν ευχάριστα πολύχρωμες και πολυποίκιλες. Τα αιολικά πάρκα και οι μακρές γραμμές μεταφοράς έχουν μια καταθλιπτική ομοιομορφία, τυπική κάθε αλυσίδας μαζικής παραγωγής του ανεπτυγμένου καπιταλισμού.

Δεν μπορεί οι αριστερές και οι αριστεροί να είμαστε με τον ηλεκτρισμό γενικά. Ο ηλεκτρισμός της μεσοπολεμικής ανεμογεννήτριας συγκρατούσε ανθρώπους στην επαρχία. Ο ηλεκτρισμός των υπερδικτύων μεταφοράς ενέργειας ενίσχυσε αντίθετα τελικά την απερημοποίηση του χωριού, την υπερδιόγκωση της πόλης. Η υπόσχεση του νεοεκλεγέντος Πρόεδρου των ΗΠΑ για προσανατολισμό στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ήταν κομβικό μέρος του προεκλογικού του προγράμματος. Απομένει να αποδειχθεί αν θα είναι, όπως γράφεται, ένας νέος Ρούσβελτ ή κάτι κάπως πιο κοντά σε αυτό που τόσο πολύ χρειάζεται η παγκόσμια κοινωνία και το περιβάλλον.

Δεν μπορεί ως αριστεροί και οικολόγοι να είμαστε γενικά και αόριστα με την αιολική ενέργεια, επειδή δεν πρέπει να είμαστε ούτε με τα αιολικά πάρκα (αλλά ούτε και με την τεράστια ανεμογεννήτρια, την ανεμογεννήτρια-ύβρι). Η ανανεώσιμη αιολική ενέργεια είναι κάτι ειδικό και συγκεκριμένο (ελπίζω στη φιλοξενία της Αυγής για να επιχειρηματολογήσω σε μελλοντικά σημειώματα, με βάση τη διαθέσιμη ιστοριογραφία, ότι ισχύει το ίδιο και για την ηλιακή ενέργεια, την ενέργεια από τα κύματα, τα βιοκαύσιμα, το υδρογόνο, κ.τ.λ.).

Η διαφορά που προκύπτει από την ανάγνωση της ιστορίας του μισού εκατομμυρίου των μεσοπολεμικών ανεμογεννητριών πρέπει κατά τη γνώμη μου να αποτελέσει την αφετηρία για έναν αριστερό-οικολογικό ορισμό της ανανεώσιμης ενέργειας, αλλά και για μια τεχνολογική πολιτική που θα τον υπηρετεί. Εξυπακούεται ότι η πολιτική αυτή δεν μπορεί παρά να συνδυάζεται με την προσπάθεια αντιστροφής της καρκινώδους ανάπτυξης της πόλης. Μια πόλη πέντε εκατομμυρίων όπως η Αθήνα, η οποία συγκεντρώνει το μισό του πληθυσμού μιας χώρας, είναι προφανώς συμβατή μόνο με πλήθος αιολικά πάρκα και ένα πυκνό και μακρύ ηλεκτρικό δίκτυο μεταφοράς ενέργειας που θα την ενώνει με αυτά, με πάρκα δηλαδή που θα ερημώνουν περισσότερο την υπόλοιπη Ελλάδα, από τη Σκύρο μέχρι τη Βοιωτία.

Έχουμε κάθε λόγο να είμαστε αντίθετες και αντίθετοι με τα βιομηχανικά αιολικά πάρκα και με τα απαραίτητα γι' αυτά δίκτυα μεταφοράς (κάποιων χιλιομέτρων αλλά και εθνικά), για τα οποία έχουν αρχίσει να γδέρνονται πανέμορφα βουνά σαν και τον βοιωτικό Ελικώνα. Από τη διαφορά ως προς την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, η οποία προκύπτει νομίζω φυσιολογικά ως κρίσιμη από την ανάγνωση της ιστοριογραφίας που ανέφερα, εξηγείται γιατί πρέπει να είμαστε στο πλευρό όσων αντιστέκονται, στη Βοιωτία και αλλού, στην υποθήκευση και του ανέμου στον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής ενέργειας. Βρίσκω επομένως πολύ φυσιολογικό και ελκυστικό το ότι η προοπτική για την αιολική ενέργεια που ενδιαφέρει την μαχητικότατη αριστερή-οικολογική Συμπαράταξη των Βοιωτών για το Περιβάλλον δεν είναι η ίδια με αυτή που προωθεί το ενεργειακό κεφάλαιο (μέρος του οποίου ενισχύει και θεσμούς που είναι γενικά και αόριστα υπέρ των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας) και οι κρατικοί μηχανισμοί (Υπουργείο Ανάπτυξης, Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας, κ.τλ.). Η (υπέρ του δημοσίου και κατά του ιδιωτικού) κρατική τεχνολογική πολιτική που ενδιαφέρει την αριστερά δεν μπορεί να είναι υπέρ ενός κράτους που υποστηρίζει τα αιολικά πάρκα, με οικονομικούς αλλά και κατασταλτικούς μηχανισμούς. Αλλά και δεν μπορεί να αναπαράγουν και τα δικά μας έντυπα την προβολή των αιολικών πάρκων, όπως κάνουν οι αστικοί ιδεολογικοί μηχανισμοί, οι οποίο έχουν μάλιστα ήδη αρχίσει την επιχείρηση γελοιοποίησης των αγώνων όσων κινητοποιούνται ενάντια σε αυτά (βλέπε χλευαστικά πρόσφατα άρθρα σε ελληνικές εφημερίδες που ηγεμονεύουν από άποψη κυκλοφορίας).

Μια άλλη αιολική ενέργεια είναι (τεχνικά-οικονομικά, πολιτικά και ιδεολογικά) εφικτή - το αποδεικνύει η ιστορία του μισού εκατομμυρίου των αυτόνομων μεσοπολεμικών ανεμογεννητριών.

-Ο Τέλης Τύμπας διδάσκει Ιστορία της Τεχνολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών-

 ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΣΤΗΝ "ΑΥΓΗ"-25/1/2009 

========================================================

Κεραμιδόγατος

 ο μαντουμανταδόρος-(Β.Π)